29 қазанда Орталық сайлау комиссиясының
отырысы өтті

2020 жылғы 29 қазанда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті.

Отырысқа саяси партиялардың өкілдері, орталық мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің өкілдері, электораттық оқыту серіктестерінен жоғары оқу орындарының басшылары, бейнеконференцбайланыс режимінде аумақтық сайлау комиссиялары, онлайн режиміндегі бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысты.

Отырыста келесі мәселелер қаралды:

1) «2021 жылғы 10 қаңтарға тағайындалған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің және мәслихаттарының депутаттарын сайлау жөніндегі науқан кезінде сайлау комиссиялары мүшелері мен сайлау процесіне басқа да қатысушыларды оқытуды ұйымдастыру туралы»;

2) «2021 жылғы 10 қаңтарға тағайындалған Қазақстан Республикасы Парламенті және мәслихаттары депутаттарының кезекті сайлауын өткізу кезінде мүмкіндіктері шектеулі азаматтардың сайлау құқықтарын қамтамасыз ету мәселелері туралы».

Күн тәртібіндегі бірінші мәселе бойынша Орталық сайлау комиссиясының хатшысы Сабила Мұстафина сөз сөйледі.

Ол сайлауаралық кезеңде Ортсайлауком қызметі екі бағытта шоғырланғанын хабарлады:

1) үздіксіз электоралдық оқыту арқылы 2019 жылғы қаңтардан бастап тұрақты кәсіптік негізде жұмыс істейтін аумақтық сайлау комиссиялары мүшелерінің кәсібилік деңгейін арттыру .

2) оқу-әдістемелік кешендер мен оқыту материалдарын әзірлеу.

Ағымдағы жылдың электоралдық оқытудағы Жол картасы шеңберінде Ортсайлауком республикалық және өңірлік деңгейлерде сайлау процесіне қатысушылардың әртүрлі нысаналы санаттарынан 1000-нан астам адамды қамти отырып, 24 оқыту іс-шараларын (дәрістер, семинарлар, тренингтер, вебинарлар) өткізді.

Ортсайлаукомнан бастап – Республикалық деңгейден учаскелік сайлау комиссиясына дейінгі сайлау процесін ұйымдастырушыларды даярлаудың каскадты моделі сайлау жүйесінің барлық деңгейіндегі электораттық оқыту жүйесінің негізіне айналды.

Ортсайлауком тапсырысы бойынша кәсіби негізде әзірленген, оқыту процесіне қабылданған және ОСК интернет-ресурсында ашық қолжетімділікте орналастырылған түрлі сайлау науқандары бойынша оқу-әдістемелік кешендер, сондай-ақ ОСК электрондық сертификаттары берілетін қашықтықтан оқыту және тестілеу жүйесі (ҚТО) оқытудың әдістемелік базасына айналды.

Сайлау қарсаңында, ағымдағы жылдың қыркүйек-қазан айларында аумақтық сайлау комиссияларын тереңдетіп даярлау үшін ОСК аппаратының мүшелері мен қызметкерлерінің өңірлерге шығуы арқылы өңірлерде бірқатар оқыту семинарлары өткізілді.

Ортсайлаукомның ұсынымы бойынша өңірлер каскадты модель бойынша төмен тұрған комиссияларды оқытуды көздейтін кезең-кезеңмен жоспарлар құрды.

Карантиндік шараларды ескере отырып, алдағы науқандарда оқыту іс-шаралары қашықтықтан ұйымдастырылады. Аумақтық сайлау комиссияларының даярланған мүшелері төмен тұрған комиссиялардың мүшелерін қашықтан оқытады.

Қашықтықтан өткізілетін бейнеконференцбайланыс семинарлар кешені жоспарлануда, олардың барысында сайлау науқаны кезеңдері бойынша сайлау комиссиялары қызметінің нақты ұйымдастырушылық аспектілері түсіндірілетін болады.

Сонымен қатар ОСК дауыс беру күні сайлауды ұйымдастырушылардың жұмысы туралы оқыту фильмін дайындайды, оны Ортсайлаукомның интернет-ресурсында қолжетімді болады. Сайлаушылармен жұмыс жасау үшін ақпараттық, түсіндіру және жұмылдыру роликтері дайындалады.

Сәбила Мұстафина сайлау процесі саяси партиялардың, өзге де қоғамдық бірлестіктердің, коммерциялық емес ұйымдардың өкілдері, сенім білдірілген адамдар, байқаушылар, БАҚ өкілдері сияқты түрлі субъектілер мен қатысушылар санаттарын біріктіретінін атап өтті.

Олардың барлығы сайлау туралы Конституциялық заңмен тиісті құқықтар мен міндеттерге ие бола отырып, сонымен бірге сайлау заңнамасын бұлжытпай сақтай отырып, өз өкілеттіктерін орындауға тиіс.

Баяндамаға сәйкес, осы сайлау науқанында ОСК отырыстарына қатысатын саяси партиялардың жетекшілері штаб өкілдері, активтер, сенім білдірілген адамдар мен бақылаушылар үшін бірлескен электоралды оқыту шараларына қызығушылық танытып келеді.

Бұл ретте сайлау комиссиясы өзінің мәртебесіне сәйкес бейтараптық пен тәуелсіздік танытуға, артықшылық көрсетпеуге және саяси партияның не өзге де қоғамдық бірлестіктің шешімдерімен байланысты болмауға міндетті.

Осыған байланысты партиялар мен қоғамдық бірлестіктердің өкілдерін оқыту үшін әдістемелік қолдау ретінде осы сайлау науқанын өткізу шеңберінде Ортсайлауком әзірлейтін, әртүрлі нысаналы аудиторияларға арналған әдістемелік және Оқу материалдары ашық қолжетімділікте – ОСК-ның ресми интернет-ресурсында және жеделхат-арнасында орналастырылатын болады.

2012 жылғы 3 сәуірде БҰҰ-да жарияланған қоғамдық ұйымдардың партиялық емес бақылау мен сайлауды бақылаудың жаһандық қағидаттарының декларациясы «бақылауды жүзеге асыратын қоғамдық ұйымдар ұлттық заңнамада қолданылатын міндеттемелер, ережелер, регламенттер мен бақылау рәсімдері бөлігінде тиімді оқытуды ұйымдастыруға міндеттенеді...».

Егер қоғамдық ұйымдар байқау үшін біріктірілсе, онда олар сайлау процесіне қатысушылардың осы санатын дайындау үшін жауапкершілік алады.

Сайлауды ұйымдастырушылар мен басқа да қатысушыларды оқытудың басты қағидасы – заң нормаларын қатаң сақтау.

Отырыс барысында Ортсайлауком Төрағасы Берік Имашев электоралды оқыту сайлау процесінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып табылатынын атап өтті. Сайлау процесіне қатысушыларды Қашықтықтан оқытудың дамыған және енгізілген жүйесі пандемия жағдайында белсенді қолданылады.

Отырыстың екінші мәселесі бойынша Ортсайлауком мүшесі Ерлан Дауылбаев сөз сөйледі.

Е.Дауылбаев БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы Конвенциясын іске асыру мақсатында 2017 жылы Ортсайлауком жанынан мүгедектердің сайлау құқықтарын қамтамасыз ету жөніндегі жұмыс тобы құрылғанын хабарлады. Бүгінгі таңда жұмыс тобының құрамы жаңартылды, жұмыс тобының 15 мүшесінің 9 - ы Мүгедектердің қоғамдық бірлестіктерінің өкілдері.

Ортсайлауком Мүгедектердің құқықтары туралы Конвенцияға сәйкес мүгедек азаматтарды қоғамдық өмірге тарту жөнінде жүйелі жұмыс жүргізуде.

Осылайша, Ортсайлаукомның 2018 жылғы 29 қарашадағы «2019 жылы сайлау комиссияларының құрамын қалыптастыру жөніндегі ұсынымдарды бекіту туралы» қаулысымен сайлау комиссиялары мүшелерінің құрамы жөнінде ұсыныстар енгізу кезінде саяси партияларға және өзге де қоғамдық бірлестіктерге жастардың сайлау комиссияларының жұмысына қатысуы есебінен меритократия, жұмыстағы сабақтастық және жаңару қағидаттарын ескеру; гендерлік теңдікті сақтау; сайлау комиссияларының құрамдарына мүмкіндігі шектеулі адамдарды ұсыну туралы айтылды.

2019 жылдың қаңтарында сайлау комиссияларының құрамын қалыптастыру кезінде қоғамдық бірлестіктердің ұсынысы бойынша 455 мүмкіндігі шектеулі азамат комиссия мүшелері болып сайланды. Оның ішінде 6 адам облыстық, 12 адам – қалалық және аудандық, 432 адам учаскелік сайлау комиссияларының құрамына енді.

2018 жылы «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына алғаш рет мүмкіндігі шектеулі азаматтардың сайлау құқықтарын одан әрі қамтамасыз етуге бағытталған нормалар енгізілді.

Заң бойынша учаскелік сайлау комиссиясы мүмкіндігі шектеулі азаматтардың сайлау құқықтарын іске асыру бойынша қажетті шаралар қабылдауы тиіс, бұл ретте жергілікті атқарушы органдар сайлау комиссияларына осы бағыттағы жұмысқа жәрдемдесуге міндетті.

Сондай-ақ, жаңадан енгізіліп отырған мәселелер - дауыс беруге арналған үй-жайды жабдықтау кезінде, мүмкіндігі шектеулі азаматтардың сайлаушылардың кедергісіз қол жеткізуі және ондағы дауыс беруі үшін жағдайлар қамтамасыз етілуі тиіс деп болжайды.

Атап айтқанда, сайлау учаскесінде мыналар көзделуі тиіс: тактильді көрсеткіштер, мониторы бар компьютерлер, сондай-ақ зағиптар, нашар көретіндер және нашар еститіндер үшін арнайы құлаққаптар, үстелі бар жасырын дауыс беруге арналған кабина, яғни қосымша жарықтандыруы, трафареттері, оптикалық түзету құралдары және т. б. құралдар болу керек.

Алдағы сайлау науқанына дайындық аясында маусым айында 10048 сайлау учаскесіне түгендеу жүргізілді. Нәтижелері бойынша анықталды:

- Сайлау учаскелерінің 95,6% (9606) бірінші қабаттарда орналастырылады;

- Сайлау учаскелерінің 83,6% - ында (8113) ғимаратқа кіре берісте пандустар бар. Бұл ретте 79,8% (6473) ҚНжЕ сәйкес келеді.

- Сайлау учаскелерінің 72% - ында (6889) ғимаратқа кіре берісте тұтқалар бар.

- Сайлау учаскелерінің тек 37% - ында (3597) ғимаратқа кіре берісте тактильді көрсеткіштер бар; 29% (2832) - дауыс беруге арналған үй-жайларда.

372 сайлау учаскесінде немесе 4%-да арбамен жүретін мүгедектер үшін арнайы лифттер бар.

Осыған байланысты Ортсайлауком жергілікті атқарушы органдарға қажетті жағдайларды қарастыруды ұсынды:

- автокөлікке арналған тұрақтар, таяныштар, пандустар, төсемдер, есіктердің кең ойықтары, лифтілер, тактильді көрсеткіштер, жасырын дауыс беруге арналған арнайы құралдар және басқалар;

- саңырау және саңырау сайлаушылардың едәуір санының дауыс беруге қатысуы болжанатын сайлау учаскелерінде жергілікті атқарушы органдардың, қоғамдық бірлестіктердің көмегімен сурдоаудармашылар, тифлосурдо-аудармашылар тартылуы мүмкін.

Жергілікті атқарушы органдар сайлау науқандары кезеңінде мәтіндік файлдарды дыбыстық немесе тактильді сигналдарға айналдыратын экрандық қол жеткізудің компьютерлік бағдарламалары орнатылған арнайы жабдығы (тифлотехникалық құралдар) бар зағиптар, түзету мектептері, мүгедектердің қоғамдық ұйымдары үшін кітапханалардың техникалық мүмкіндіктерін пайдалану бойынша сайлау комиссияларына жәрдем көрсетуі қажет.

Сайлау науқаны кезеңінде сайлау комиссиялары жергілікті атқарушы органдардың мүмкіндіктері шектеулі сайлаушылардың саны туралы мәліметтерінің негізінде мынадай шаралар қабылдайды:

- сайлау науқаны (дауыс беру уақыты мен орны, негізгі сайлау іс-әрекеттері, қажетті байланыс ақпараты, мысалы, сайлау комиссияларының телефоны, мекенжайы), дауыс беру тәртібі, бюллетеньді толтыру тәртібі және басқа да сайлау рәсімдерін жүзеге асыру туралы ақпараттық материалдарды аудиоформатта (цифрлық тасымалдағышта) дайындау бойынша;

- оқуға ыңғайлы үлкейтілген қаріппен басылған партиялық тізімдер туралы қажетті көлемде ақпараттық материалдар дайындау бойынша.

Орталық сайлау комиссиясы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының сайлауын ақпараттық сүйемелдеуге бөлінген қаражат шеңберінде ақпараттық материалдарды қолжетімді форматта (оның ішінде үлкейтілген шрифтпен плакаттар, көзі көрмейтін және нашар көретін сайлаушыларға арналған сайлау бюллетенінің трафареттері, сурдоаудармасы және жүгіртпе жолы бар аудио және бейне роликтер және басқалар) дайындауды қамтамасыз етеді.

Мәслихаттардың депутаттарын сайлау кезінде ақпараттық материалдарды қолжетімді форматта дайындауды тиісті аумақтық сайлау комиссиясы қамтамасыз етеді.

Бұқаралық ақпарат құралдарына сайлауды дайындау мен өткізу барысы туралы ақпараттық шығарылымдар мен тақырыптық бағдарламалардың телевизиялық эфирінде сурдоаударманы немесе субтитрлеуді пайдалану ұсынылады.

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы мен қоғамдық ұйымдар арасында: «Қазақстан мүгедектер конфедерациясы» республикалық қоғамдық бірлестігі, «Қазақ саңыраулар қоғамы» республикалық қоғамдық бірлестігі, «Қазақ соқырлар қоғамы» қоғамдық бірлестігі, «Шырақ» мүгедек әйелдер қауымдастығы» қоғамдық бірлестігі арасында мүмкіндігі шектеулі азаматтардың сайлау құқықтарын іске асыру мәселелері бойынша ынтымақтастық туралы меморандумдарға қол қойылды.

Күн тәртібіндегі мәселе бойынша «Шырақ» мүгедек әйелдер қауымдастығы» қоғамдық бірлестігінің төрайымы Ләззат Қалтаева сөз сөйледі. Л.Қалтаева өз сөзінде «сайлау жүйесі тарапынан мүмкіндігі шектеулі жандардың ерекше қажеттіліктеріне көңіл бөлінді. Соңғы бірнеше жыл ішінде көптеген шаруалар атқарылды» - деп атап өтті.

Отырыстан кейін бұқаралық ақпарат құралдары үшін брифинг өтті, онда Ортсайлауком мүшелері БАҚ сұрақтарына жауап берді.