ОСК ±станымы: Сайлау туралы зањ лауазымды адамдар болып табылатын Президенттікке кандидаттардыњ µздерініњ ќызметтік мiндеттерiн орындауына кедергi келтірмейді. Дегенмен, Ортсайлауком кандидаттардыњ кєсіби ќызметіне арналѓан БАЌ материалдарын есепке алуды ж‰ргізіп отыр.
Ќазіргі Мемлекет басшысы туралы жарияланып жатќан материалдардыњ кµпшілігі сайлаумен байланысты емес жєне мемлекеттіњ тікелей µз міндеттерін атќарушы лауазымды адамы ретінде оныњ ќызметін жария ететін аќпараттыќ сипатќа ие. Ењ алдымен, б±л - елде сайлау науќаны ж‰ріп жатќанына немесе ж‰рмей жатќанынан ќарамастан жария етілетін Президенттіњ µњірлерге сапарларына ќатысты.
Сондай-аќ б±л - еліміздіњ экономикалыќ, саяси жєне єлеуметтік жетістіктері туралы сюжеттерге де ќатысты. 2011 жыл Мемлекет басшысыныњ Жарлыѓымен Ќазаќстан Республикасы Тєуелсіздігініњ 20 жылдыѓы жылы болып ресми жарияланды. Б±л к‰н - демократиялыќ Ќазаќстанныњ дамуындаѓы белгілі бір кезењ болып табылады жєне, єрине, осы оќиѓа БАЌ-та бір жыл бойы кењінен жария етілетін болады.

11. «ОСК-ныњ Сайлау туралы зањныњ ‰гіт науќанын БАЌ-та жария ету бµлігіндегі ережелерін толыќтыратын жазбаша т‰рдегі т‰сіндірмесіне ќол жеткізу м‰мкін емес, б±л ашыќтыќты тµмендетіп, айќынсыздыќ туѓызуда. Осы т‰сіндірме сайлау науќанын жањалыќтардыњ шењберінен тыс жария ету сайлау алдындаѓы ‰гітті ж‰ргізу/саяси жарнама ретінде ќарастырылатынын жєне кандидаттардыњ сайлау ќорларыныњ аќшалай ќаражаты есебінен тµленуге тиіс екенін кµздейді. Осы факт кандидаттарѓа осындай материалдардыњ мазм±нын толыќ редакциялыќ баќылау м‰мкіндігін беретіндіктен, журналистер кандидаттарды сынѓа алу ќ±ќыѓынан айрылѓан. ЕЌЫ¦/ДИАЌБ ж‰ргізген БАЌ мониторингі деректеріне сай, осы т‰сіндірме БАЌ-ты жекелеген кандидаттар мен олардыњ т±ѓырнамаларына ќатысты сын айтудан немесе к‰мєн келтіруден тиімді алшаќтатуѓа єкелген сыњайлы. Нєтижесінде, сайлау жµніндегі аќпаратты ќамтитын аѓымдаѓы істерді талќылау жµніндегі баѓдарламалардыњ, мысалы, сайлаушыларѓа бірќатар т‰рлі кµзќарастарды ±сына алатын пікірсайыстыќ баѓдарламалардыњ, с±хбаттар мен пікірталастардыњ елеулі жетіспеушілігі туындап отыр.» (4-бµлім).

ОСК ±станымы: ЌР ОСК н±сќаулары аќпараттыќ жєне ‰гіттік материалдарды наќты бµлуден туындаѓан. Барлыќ ‰гіттік материалдар мемлекеттіњ кепілдіктеріне сай республикалыќ бюджеттен бµлінетін ќаражаттан басќа кандидаттардыњ сайлау ќорлары ќаражатынан тµленуге тиіс. Б±л – сайлау туралы зањ талабы.
Аќпараттыќ материалдарѓа ќатысты айтар болсаќ, жалѓыз талап – барлыќ кандидаттар мен олардыњ штабтары ќызметініњ тењ жєне объективті жария етілуін ќамтамасыз ету. Б±л кµзќарас ±лттыќ сайлау зањнамасыныњ талаптары мен демократиялыќ ќаѓидаттарѓа толыќ жауап береді жєне сайлаушыларды єр кандидат туралы неѓ±рлым толыќ жєне объективті аќпаратпен ќамтамасыз етеді деп есептейміз. Сонымен бірге ол кандидаттардыњ БАЌ-ты ‰гіттік ж±мыс ќ±ралы ретінде пайдалануын еш шектемейді.

12. «Тиісінше, ОСК т‰сіндірмелері БАЌ-та ќоѓамдыќ м‰дделер мєселелері бойынша саяси пікірсайыстардыњ µткізілуін тежеп отыр (осы ±сынысќа сілтеме: 19 наурызда БАЌ-пен байланысты мєселелер бойынша ОСК-ѓа консультациялар беретін Аќпараттыќ дауларды ќарау жµніндегі Ќоѓамдыќ кењес аќпараттыќ агенттіктер осындай материалдарѓа тапсырыс берушілердіњ есімдерін хабарлауѓа тиіс жєне тиісті кандидаттардан оѓан жазбаша т‰рде р±ќсат с±рауѓа міндетті дей отырып, тµрт кандидаттыњ сайлау манифесттерін жария еткен «Украинские новости» газетініњ зањ б±зѓанын ќарады, оѓан бас редактор ж±ртшылыќты хабардар ету журналистердіњ міндеті болып табылады жєне кандидаттардыњ ешќайсысына артыќшылыќтар берілген жоќ деген аргументін келтірді.)» (4-бµлім).

ОСК ±станымы: 2011 жылѓы 3 сєуірге таѓайындалѓан Ќазаќстан Республикасы Президентініњ кезектен тыс сайлауындаѓы аќпараттыќ дауларды ќарау жµніндегі Ќоѓамдыќ Кењес 2011 жылѓы 19 наурызда µзініњ екінші отырысында Ортсайлаукомѓа БАЌ-тыњ ‰гіт науќанын жария ету жµніндегі ж±мысында орын алѓан кемшіліктерге ќатысты ±сынымдарын берді.
Ќаралѓан зањ б±зушылыќтардыњ бірі бойынша («Украінські новини» газеті) Ортсайлаукомѓа прокуратура органдарына ж‰гіну ±сынылды. Газеттіњ тек зањ талаптарын орындауы ѓана ќажет болатын. Б±л талаптар саяси пікірсайыстыњ м‰мкіндіктерін тарылтпайды, ал оларды барлыќ кандидаттардыњ м‰дделерін ескеруге шаќыратын ќ±ќыќтыќ шењберлермен ќамтамасыз етеді. Барлыќ кандидаттардан олардыњ саяси т±ѓырнамаларын жариялауѓа ресми р±ќсаты мен олардыњ сайлау ќорларынан (барлыќ кандидаттар ‰шін тењ) жасалѓан тµлемді алса, газет барлыќ ќажетті шарттарды орындаѓан болар еді.

13. «Зањда т‰рлі дењгейлерде сайлаудыњ нєтижелеріне шаѓым жасаудыњ наќты рєсімдері жазылмаѓан..» (5-бµлім).

ОСК ±станымы: Сайлау туралы зањныњ 20-бабыныњ 9-тармаѓына сєйкес сайлаудыњ кез келген сатысында оныњ нєтижелерін шыѓаратын сайлау комиссиясыныњ (учаскелік, аумаќтыќ, ОСК) шешімдері мен іс-єрекеттеріне (єрекетсіздігіне) сотќа немесе жоѓары т±рѓан сайлау комиссиясына шаѓым жасалуы м‰мкін. Бєрі сµзсіз аныќ жєне т‰сінікті.

14. «...сайлауѓа ќатысушылардыњ ешќайсысына Жоѓарѓы Соттыњ сайлаудыњ т‰пкілікті нєтижелері жµніндегі дауларды реттеу бойынша бірінші немесе соњѓы сот сатысы ретіндегі ролі т‰сініксіз.» (5-бµлім).

ОСК ±станымы: Ќазаќстан Республикасы Азаматтыќ іс ж‰ргізу кодексініњ 27-бабына жєне Сайлау туралы зањныњ 59-бабыныњ 8-тармаѓына сєйкес Жоѓарѓы Сот бірінші саты бойынша Ортсайлаукомныњ Президенттiкке кандидатты тiркеуден бас тартуы немесе тiркеу жµнiндегi шешiмнiњ к‰шiн жоюы, сондай-аќ сайланѓан Президентті тіркеуден бас тартуы туралы шешімдерін даулау туралы істерді ќарайды. Азаматтыќ іс ж‰ргізу кодексініњ 43-тарауына сєйкес Жоѓарѓы Сот жергілікті соттардыњ сот актілерін ќайта ќарау туралы азаматтар мен зањды т±лѓалардыњ µтініштерін ќадаѓалау тєртібімен ќарайды. Тиісінше, Жоѓарѓы Сот сондай-аќ олардыњ сайлау ќ±ќыќтарыныњ б±зылѓаны туралы µтініштерін ќанаѓаттандырудан бас тартќаны туралы жергілікті соттардыњ шешімдеріне шаѓымдарын ќайта ќарау жµніндегі соњѓы саты болып табылады.
ЕЌЫ¦/ДИАЌБ Миссиясыныњ № 2 Есебініњ авторларына ќазаќстандыќ зањнаманыњ келтірілген баптарын барынша м±ќият зерделеуді ±сынамыз, сонда Республиканыњ Жоѓарѓы Сотыныњ ролі барынша айќын болады. Ќажет болса, Жоѓарѓы Сот басшылыѓымен кездесуде жєне одан консультациялар алуда жєрдемдесуге єзірміз.

15. «Зањда сондай-аќ кез келген дењгейде сайлау нєтижелерін жарамсыз деп жариялау ‰шін наќты жєне объективті негіздер жоќ» (5-бµлім).

ОСК ±станымы: Сайлау туралы зањныњ 65-бабыныњ 1-тармаѓына сєйкес Ортсайлауком Президент сайлауыныњ ќорытындылары туралы ќаулы ќабылдайды. Сайланѓан Республика Президенті болып дауыс беруге ќатысќан сайлаушылардыњ 50%-дан астамыныњ даусын алѓан кандидат саналады. Сайлау туралы зањныњ 66-бабыныњ 1-тармаѓына сєйкес ОСК сайланѓан Президентті тіркейді.
Сайланѓан Президентті тіркеудіњ к‰шін жою туралы мєселені жењілген кандидат ќоя алады. Тараптардыњ (Президенттікке кандидаттардыњ) тењдігі ќаѓидатына жєне Зањныњ «ОСК сайланѓан Президентті тіркеуден бас тартуы м‰мкін жєне б±л бас тарту бойынша Жоѓарѓы Сотќа шаѓым жасалуы м‰мкін» деген ќаѓидасына с‰йене отырып, ОСК-ныњ жењілген кандидатќа сайланѓан Президентті тіркеу туралы шешімніњ к‰шін жоюдан бас тартуына байланысты да Жоѓарѓы Сотќа шаѓым жасалуы м‰мкін деген ќорытындыѓа келуге болады.
Сайлау туралы зањныњ 66-бабыныњ 2-тармаѓына сєйкес ОСК, егер сайлау жарамсыз деп танылса не Зањды б±зу орын алса, сайланѓан Президентті тіркеуден бас тартуы м‰мкін. Жєне Президенттікке кандидат (зањныњ маѓынасы бойынша сайланѓан Президент туралы сµз болып отыр) тек осы шешімге байланысты Жоѓарѓы Сотќа шаѓымдана алады.
ОСК кейбір учаскелерде сайлаудыњ жарамсыз деп танылѓаны туралы шешімді тек Конституциялыќ Кењес Сайлау туралы зањныњ 68-бабыныњ негізінде Конституцияныњ б±зылѓаны аныќталѓан учаскелерде Президент сайлауын Конституцияѓа сєйкес емес деп таныѓаннан кейін ќабылдайды.
Сайлаудыњ жарамсыз деп танылуы ќайта дауыс беруге єкеліп соѓады. Жєне егер ќайта дауыс беру де сайланѓан Президентті айќындауѓа м‰мкіндік бермесе, ОСК Президенттіњ ќайта сайлауын таѓайындады, оныњ нєтижелері бойынша да ќайта сайлау болуы м‰мкін.
ЕЌЫ¦/ДИАЌБ Миссиясыныњ авторларына ќазаќстандыќ зањнаманыњ жоѓарыда келтірілген баптарын барынша жіті зерделеуді ±сынамыз. Б±л баптар президенттік сайлау нєтижелерініњ к‰шін жою негіздерін барынша ашыќ кµрсетеді.

16. «Кейбір оппозициялыќ партиялар мен азаматтыќ ќоѓам ±йымдары ЕЌЫ¦/ДИАЌБ СБМ-на сайлау µткізуге байланысты шаѓымдарды сайлау комиссияларыныњ, соттар мен ќ±ќыќ ќорѓау органдарыныњ тєуелсіз жєне бейтарап ќарауы м‰мкіндігіне µздерініњ сенімсіздігін білдірді. Ресми шаѓымдарды беру сайлау даулары фактілерін кµпшілікке жария етудіњ айќын тєсілі болып табылады.» (5-бµлім).

ОСК ±станымы:
Зањныњ ќаѓидаларын т‰сіндіру туралы 25 с±рау салу келіп т‰сті. Сондай-аќ 8 шаѓым келіп т‰сті. С.С. ¤тенніњ Президенттікке кандидаттардыњ сайлау алдындаѓы ‰гітті ж‰ргізу тєртібініњ б±зылѓаны туралы шаѓымына байланысты ОСК оныњ сотќа µтініш беру ќ±ќыѓы туралы т‰сіндірді, С.¤тен оны пайдаланды. А.К. Насыровтыњ Президенттікке кандидаттыњ іс-єрекеттеріндегі зањ б±зушылыќтар туралы шаѓымы бойынша да т‰сіндірме берілді. ЖСДП-ныњ бірінші шаѓымында партияныњ сайлау алдындаѓы ‰гітті ж‰ргізуіне кедергі келтірілгені кµрсетілген. Ортсайлауком, партия кандидат ±сынбаѓандыќтан, Зањда белгіленген сайлау алдындаѓы ‰гітті ж‰зеге асыру кепілдіктері оларѓа ќолданылмайтынын т‰сіндірді. ЖСДП-ныњ екінші шаѓымында Астана ќаласы сайлау комиссияларыныњ ж±мысындаѓы зањ б±зушылыќтарды кµрсеткен. Ортсайлауком дєлелдерді тексерді, біраќ олар расталмады: сотќа ж‰гіну туралы ±сыным жасалды. ЌХКП-ныњ Жаќсы ауданыныњ ЌХКП-дан таѓайындалѓан комиссия м‰шесініњ комиссияда µз ќызметін ж‰зеге асыруына кедергі жасалѓаны туралы шаѓымы тексеріліп, аталѓан азаматшаныњ комиссия м‰шесі болып табылмайтыны аныќталды. Президенттікке кандидат Ж.А. Ахметбековтыњ республикалыќ сайлауалды штабынан олардыњ ‰гіттік материалдары єкімдіктер белгілеген таќталарда, т±ѓырлыќтарда ілу кезінде б‰лінгені туралы шаѓымы ќаралды.
Осы фактілер сайлау органдарыныњ, соттардыњ сайлаумен байланысты шаѓымдарды жедел, бейтарап, наќты, ќазаќстандыќ зањнаманыњ іс ж‰ргізу нормаларына сєйкес ќарайтынын аныќ айѓаќтайды.

Сонымен ќатар ЕЌЫ¦/ДИАЌБ Миссиясыныњ № 2 Аралыќ есебініњ 2, 9, 10, 11-беттерінде келтірілген шаѓымдардыњ мєселелері бойынша ЕЌЫ¦/ДИАЌБ Миссиясыныњ № 1 Аралыќ есебіне Ќазаќстан Республикасы Орталыќ сайлау комиссиясыныњ 2011 жылѓы 24 наурыздаѓы т‰сініктемесініњ 9-11-беттерінде т±жырымдалѓан біздіњ осы шаѓымдар жµніндегі пікірлерімізбен, баѓаларымызбен, т‰сіндірмелерімізбен танысуды с±раймыз. (Т‰сініктеме ЌР Ортсайлаукомыныњ сайтында орналастырылѓан).

Ќазаќстан Республикасы Орталыќ сайлау комиссиясы µзініњ сындарлы ынтымаќтастыќ жасауѓа ниетті екенін растайды.

Ќазаќстан Республикасы
Орталыќ сайлау комиссиясы

2011 жылѓы 29 наурыз