2005 жылғы 4 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Президенті сайлауындағы дауыс берудің барысы туралы халықаралық байқаушылар былай дейді:
«Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының халықаралық байқаушылары, 2005 жылғы 4 желтоқсанда болған Қазақстан Республикасы Президенті сайлауы елдің қолданыстағы заңнамаларының нормаларына сәйкес өткізілді деп есептейді және сайлау еркін, ашық және заңды болды деп таниды»
ЕҚЫҰ-ның Еуропадағы өкілдері ҚР Президенті сайлауы кезінде заң бұзушылықтарды байқамадық деп мәлімдеді және алдыңғы сайлаумен салыстырғанда айтарлықтай ілгерілеушілік бар екенін атады.
Сайлаушылардың мұндай белсенділігі әлемнің қандайда да болмасын бір елінде болғаны есімде жоқ. 77 пайыз – бұл таңқаларлық цифр, ғажап! Мен саясаткерлердің отбасында өстім, көптеген сайлауларға қатыстым, бірақ мұндай ықылас танытушылықты кездестірген емеспін.
Дауыс беру барысы қалыпты өтуде. Мен өзімнің Қарағандыдағы, Астанадағы достарыммен сөйлестім. Бірақ, шынымды айтсам мен үйреніп көргенім жоқ, маған түсіндірді. Қалыпты жүйе екен, қалыпты жұмыс істейді. Барлығы алғашқы сәттен-ақ жұмыс істеді.
Бүгінгі кезекте ұзақ тұрғаным менің өмірімдегі ең жақсы кезек болды – бұл қуанарлық жайт. Бұл сайлау науқаны өте жоғары ұйымдасқан деңгейде өтті деп есептеймін. Және бұл барлық сайлау үрдісіне қатысушылардың, жалпы қоғамның жұмысының нәтижесі. Бірінші кезекте, әрине, Орталық сайлау комиссиясының, ол үшін мен оларға өте ризамын.
Біз бірнеше мектептердегі учаскелерде болдық. Бізге өте ұнады. Өйткені, әр учаскеге айтарлықтай кең үй-жайлар бөлінген. Барлығы әдемі жасақталған. Барлық қажетті ақпараттық материалдар орналастырылған. Сіздерде электрондық дауыс берудің белсенді енгізіліп жатқаны өте ұнады. Бірақ күні бойы азаматтардың бұл электрондық дауыс беруді қалай пайдаланатынын қарап отыратын боламыз. Қазір бізде бірінші байқау жасалуда. Қарт адамдар қағаз бюллетеньді пайдалануда. Әрі қарай қалай болатынын көреміз. Әр учаскеде көптеген байқаушыларды, саяси партиялар мен кандидаттардың өкілдерінің қатысып отырғанын көрдік.
Шын мәнінде біз кемшіліктерді таппадық. Барлық сайлау үрдісі Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес өтуде.
Сайлаудың басталуы, сайлауға дайындық ешқандай ескертпесіз жақсы өтті.
Басталуы барлық заңдарға және тәртіптерге сәйкес болды. Барлығы кәсіби деңгейде жүргізілді.
Біз сайлау қалыпты өтуде деп есептейміз. Ешкім адамдарға қайсыбір кандидатқа дауыс беріңдер деп талап етіп, қысым жасап жатқан жоқ. Адамдар бұған байыппен қарауда. Сайлаушылардың келуі жоғары деңгейде, барлығы дауыс бергісі келеді, бұл тамаша жағдай.
Менің Шымкентте көргенімнің барлығы өте жақсы халықаралық деңгейде ұйымдастырылған. Және айтарлықтай заң бұзушылықтарды көрген жоқпын.
Біз 20 сайлау учаскесінде болдық. Дауыс беру ешқандай заң бұзушылықсыз, қалыпты өтіп жатқанын атап айтқымыз келеді. Сайлаудың жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын атап айтуға болады. Сайлаушылар кандидаттар туралы да дауыс беру рәсімі туралы да ақпараттардан хабардар.
Барлығы жылы көңіл-күй қалыпында өтуде, рух еркін бұл бізге ұнайды, қандайда болсын заң бұзушылықтарды, ескертулерді біз әлі анықтаған жоқпыз.
Біз болған учаскелердің ешбірінде байқаушылар бізге ешқандай ескертпелер мен шағымдар айтқан жоқ.
Байқаушылардың мұндай санын ТМД елдерінің ешбірінен көргенім жоқ. Сайлау процесі өтіп жатыр, адамдар айтарлықтай жақсы ықылас танытуда, дауыс беру қалыпты өтуде, барлық сайлау жәшіктері мөрленген, барлығы қалыпты, яғни, ешқандай көзге түсіп тұрған заң бұзушылықтар жоқ. Кішігірім техникалық мәселелер болды, бірақ жалпы барлығы дұрыс.
Қарбаластық жоқ, бірақ халық ұдайы ағылып келіп жатыр. Сағат 10-дағы жағдай бойынша халықтың 10 пайызға дейінгі бөлігі дауыс беріп үлгерді. Дауыс беру өте қалыпты жағдайда өтуде, мұндай қалыпты жағдайда халықтың осылай келуі бізді таңдандырады, халық келіп өз еріктерін білдіріп жатыр.
Әсеріміз жақсы, барлығы мұқият дайындалған. Құжаттар орнында. Біз қатысып отырған кезде, екі байқаушының, яғни, Еуропарламенттің және жергілікті байқаушының қол қоюымен ашты. Қандайда болсын біздің сұрағымыз жоқ. Ашылғаннан жабылғанға дейінгі барлық үрдісін көру үшін учаскенің жабылар кезінде де біздің осында келгіміз келеді.
Қалай дегенмен де кішігірім кезектер қалыптасуда, дегенмен мұның өзі реніш тудырмауда, өйткені, біз сайлауда оны сезініп және көріп отырмыз бұл - адамдар үшін мереке.
Міне, қазір біз бірқатар учаскелердегі оппозицяның байқаушылармен әңгімелестік, олар өздерінің ешқандай ескертпелері жоқ екендіктерін айтты. Жаман өтіп жатқан жоқ, ұйымдасқан түрде өтуде. Әрине, адамдардың келуі таңқалдырады. Басқа ТМД елдерімен салыстырғанда, адамдардың ұйықтамай, ерте тұрып, өздерінің азаматтық парыздарын орындаудағы үлкен ықылас-тілектерін білдіруі басқа мемлекеттер үшін үлгі. Әзірге сайлау барысына осындай оң баға ғана бер аламын.
Қарсыластардың, яғни оппозицияның, ақпараттық кеңістікте қандайда да бір шектеулер бар деген тұрғыдағы бірқатар талаптары нақтылай келгенде дәлелін таппады. Бүгін біз сайлау учаскелерінде сайлаушылардың қалың тобын көрдік.
Шынында, Батыстың өкілдері халықтың сайлауға үлкен ықыласпен келіп, дауыс беріп жатқандарына қызығушылық танытатын шығар. АҚШ-та біз өзіміздің сайлау жүйесін мақтан тұтатынымызды атап айту керек. Егер біз өзіміздің сайлау жүйемізді ЕҚЫҰ критериялары бойынша сынаққа салатын болсақ, онда біздің жүйе мұндай сыни талдауға төзбес еді. Өйткені, ЕҚЫҰ стандарттары орындалуы мүмкін емес талаптар.